Gebelikte (Hamilelik) Ağrı Kesici Kullanımı

Gebelikte (Hamilelik) Ağrı Kesici Kullanımı

Gebelikte, baş ağrısı, diş ağrısı, migren ağrısı, gribal enfeksiyon, yüksek ateş gibi durumlarda analjezik ihtiyacı doğabilmektedir. Bu nedenle gebelikte analjezik kullanımı da önem arz etmektedir.

Bilindiği üzere, ilaçların genel sistemik yan etkileri haricinde insan fetüsüne de oldukça çeşitli derecelerde zararlı etkileri görülebilmektedir. İnsanlarda teratogenite yani fetüse zarar verici, sakatlık yapıcı etkileri değerlendirmek için, etik nedenlerle yeterli sayıda çalışma yapılamaması nedeniyle, elimizde çok az bilgi mevcuttur. Uzman Hekimin, ilaçları, teratojenite açısından değerlendirebilmesi amacıyla her ilaç, risk derecelerine göre kategorize edilmiştir.

(1) Bu bağlamda ilaçlar, kategori A, B, C, D, X olmak üzere 5. gruba ayrılmışlardır. Amaç bir ilacın gebelikte kullanılırken hızlı bir şekilde sınıflandırılabilmesidir. İlaç, kendi üreticisi tarafından literatürde tanımlanmışsa, mevcut riskinin yanına “M” ibaresi eklenmektedir (CM gibi).

A grubu ilaçlardan bahsedilirken, gebeliğin ilk 3. ayında kullanılmaları halinde insan fetüsü üzerinde herhangi bir risk oluşturmadıkları, daha sonrasında ise riskin uzak bir ihtimal olduğu anlaşılmalıdır. B grubu ilaçlarda ise, insan fetüsü üzerinde yapılmış herhangi bir çalışma olmayıp, hayvansal çalışmalarda fetal risk saptanmamıştır. Bu grupta, 3. aydan sonra risk söz konusu değildir, ilk 3. aydaki etkiler ise kanıtlanmamıştır, yani belirsizdir. C grubu ilaçlarda kar-zarar dengesi işletilmelidir. Yani ilacın hasta açısından beklenen faydaları, fetüse verebileceği zararı aşan durumlarda kullanılması gerekli ilaçlardır. Bunlarda, hayvan çalışmalarında fetüse zararlı etkiler saptanmıştır, ancak insanlar üzerinde yapılmış herhangi bir çalışma yoktur. Sonuç olarak, risk gruplarından bahsederken kısaca D grubu ve X grubu ilaçlardan da bahsetmeliyiz; D grubu ilaçlar için, insanda fetüse zararlı etkilerine dair verilerimiz mevcuttur, gebelerde kullanımlarındaki riskler, yararlarına göre çok daha ağır basmakta olup gebe kadında veya gebelik riski olan kadında asla ve kesinlikle kullanılmamalıdır. X grubu ilaçlar ise, ilacın riski kesinlikle faydasından çok daha fazla olan, insan fetüsünde zararları kesinlikle tespit edilmiş ilaçlardır, bu nedenle gebelerde kesinlikle kullanılmazlar.

NONSTEROİD ANTİENFLAMATUAR AJANLAR: Bu makalede, ağrı problemleri ya da anti-enflamatuar etkiler (romatizma, inflamatuar hastalıklar gibi) amacıyla toplumda sık kullanılan ilaçlardır. Bu analjezik ilaçların gebelerdeki etkileri değerlendirilmeli ve kesinlikle çok iyi bilinmelidir. Her analjezik ilaç grubu, birçok üyeden oluştuğu için yazımızda bu grupların en sık kullanılan ilaçları değerlendirilmiştir. Toplumda en sık kullanılan ağrı kesicilerden olan Naproksen sodyum (Aprol®, Apranax®, Aprowell® , Naprosyn® gibi isimlerle satılmaktadır) gebelikte BM risk grubundan bir ilaçtır. Bu ilaçların (NSAİD) gebelikte, doğumun süresini uzatmaları dışında, hayvan çalışmalarında (insana verilen dozun 6. katı dozlarda bile) istenmeyen etkiler saptanmıştır. Fareler üzerinde yürütlen yapılan bir çalışmada yarık damak yaptığı tespit edilmiştir. NSAİD’lerin anne karnında embriyolojik olarak açık kalması gereken bir damarın (duktus arteriyozus) erken kapanmasına sebep olabileceği bilinmektedir. Öyle ki bu grup ilaçların bazıları (İndometazin-Endol®) erken doğumu önlemek amacıyla verilebilmektedir, fetüslerde bu ilacın yan etkisi olarak 34. ila 35. haftadan önce kapanma beklenmemektedir, yani fetüste, bu haftadan önce kapanmaya karşı bir direnç söz konusudur.

Genel olarak NSAİD’ler, gebeliğin son 3. ayında asla ve kesinlikle kullanılmamalıdırlar, bu dönemde kullanılırlar ise risk faktörü B’den D’ye ilerlemektedir. Ayrıca, gebe kalmayı düşünen kadınlarda (hayvanlarda döllenmiş yumurtanın rahime yerleşmesini önleyici etkileri gözlendiğinden) da NSAİD grubu ilaçların kullanılması tavsiye edilmektedir. Emziren annelerde süte geçiş, yaklaşık olarak ortalama yüzde 0.26 olup kullanımı oldukça uygun bulunmuştur. Günümüzde kadınlar arasında, ağrı kesici, ateş düşürücü ve romatizma ilacı olarak kullanılan bu grup ilaçlardan bir diğeri olan flurbiprofen (Maxalgine®, Majezic®, Ansaid®) de NSAİD grubudur (risk grubu BM). Yine aynı şekilde bunda da hayvan çalışmalarında doğumun gecikmesi, gelişme geriliği saptanmıştır. Bu ilaç ta tıpkı naproksen sodyum gibi gebeliğin son 3. ayında kullanılmamalıdır. Meme beslenmesi sırasında kullanımı ise yapılan çalışmalar sonrası oldukça güvenli bulunmuştur.

ASETAMİNOFEN (Parasetamol): Gebelikte hemen her uzman hekimin rahatlıkla reçeteleyebildiği bir ilaç olan Parasetamol (Parol®, Calpol®, Vermidon® vs..) ise, bilinenin aksine A grubu değil, B grubu bir ilaçtır. Gebeliğin her döneminde ağrı kesici ve ateş düşürücü amacıyla rutin olarak kullanılan bir ilaçtır. Plasentayı geçer. Anne tarafından sürekli ve yüksek dozlarda kullanımı halinde, annede ağır hemolitik anemi ve fetüste ölümcül karaciğer ve böbrek gibi hastalıklara yol açabilmektedir. N-Asetil sistein, ilaç için antidot niteliğinde olup toksik dozlarda parasetamol alımını takiben erken dönemde verilir ise, fetal ve maternal karaciğer hasarı, spontan düşükler ile intrauterin fetal ölümünden koruyabilmektedir. Bu ilaç, yukarıda bahsettiğimiz NSAİD grubundan farklı olarak, kan pulcuk hücrelerinin fonksiyonunu etkilemez, kanama zamanı üzerinde herhangi bir etkisi olmaz. Bu olay, özellikle doğuma yakın zamanda verildiği zaman, doğumdaki en önemli komplikasyon ve maternal ölüm sebebi olan “doğum sonu kanamalara” yol açmaması nedeniyle oldukça önemlidir. Annenin emzirme döneminde kullanımı parasetamol için genel olarak oldukça emniyetli bulunmuştur.

NARKOTİK ANALJEZİKLER: Bu amaçla gebelerde en sık kullandığımız ilaç Meperidine (Dolantin®, Aldolan®) olup B grubu bir ilaçtır. En sık doğum sırasında (travay) analjezik olarak ve doğumu çok daha kolay ilerletmek amacıyla kullanılır. İlaç, kronik ve uygunsuz kullanılırsa tüm narkotikler gibi oldukça bağımlılık potansiyeli taşımaktadır. Plasentadan bebeğe yüksek dozlarda geçer ise, yenidoğan da solunum depresyonu yapması en önemli komplikasyonudur. Damar içi uygulamalarda 2. dakika, kas içi uygulamalarda ise 30. dakika’da bebeğe hızla geçer. Bu ilacın kullanımı sırasında bebek ya 1. saat içinde doğurtulmalı veya en az 3. ila 4. saat doğmamalıdır. Bunun dışındaki durumlarda verilmesi, belirgin solunum baskılanmasına sebep olmaktadır. İlacın anne sütüyle geçişi vardır, emzirme esnasında kullanımı sakıncalı bulunmamıştır.

MİGREN İLAÇLARI: Spesifik migren ilaçlarından olan Ergotamin (Cafergot®) D grubu olup gebelerde asla ve kesinlikle kullanılmamalıdır. Amerika da en çok reçetelenen akut migren ilacı olan sumatriptan (Sumatran®) ise CM grubu ilaçtır. Önerilen insan dozunun 50. katında bile farelerde teratojenite saptanmıştır. Organ gelişim döneminde gebe tavşanlar üzerinde yapılan deneysel çalışmalar sonucu, verildiğinde boyun ve göğüste damarsal anomaliler, iskelette hafif kusurlara sebep olmuştur. İnsanlarda yapılan prospektif ve retrospektif yayınlarda gebeliğin ilk 3. ayında anomalilere yol açabildiği gözlense de (pilor stenozu, diafram hernisi, konjenital hipotiroidi, ölü doğum, düşük kulak gibi). Bu oranlar ilaç kullanımı olmayanlardan çok daha farklı bulunmamıştır.

Makalemizde gebelik sırasında kullanımı gerekebilecek başlıca ağrı kesiciler ve fetal etkilerinden bahsetmeye çalıştık. Sonuç olarak, gebelik sırasında hangi nedenlerle ve hangi branşlar tarafından verilirse verilsin tüm ilaçların (analgezikler de dahil olmak üzere) konusunda uzman bir kadın doğum uzmanına danışılması oldukça uygun olacaktır.

Yard. Doç. Dr. İlker GÜNYELİ

Kadın Hastalıkları ve Doğum